Catanduanes Forum

Ang "lusong" na piga-istorya ko sadong matugas buda dakurong kahoy na pinaghurma nin baga apa yo tuho na bukong sagad hanggang ilarom. Ikan mga arho na pwedeng pantugbok sa mga babayuhon mo pwedeng paray, bagas, mga pagkaon at mga bagay na puwedeng bayuhon. Syempre buko yan kumpleto kung mii yung nigo, bithay buda mga kilaraw na loogan nin mga babayuhon lalo na kung paray.
Yung lusong namo ginibo pa yun nin akong lolo. Nagpabutong siya nin sadong kasinarig na kahoy na lalagadion sana para giboon nin tabla para sa baray namo. Sinukat niya yong pinagbutong sobra haros nin sadong metro. Inutod ninyo paralagadi yung sobra at nagkuha nin martilyo sagkod tigib si lolo. Nagsugna siya pag tigib ang huna ko ngani ang gigibuon bahugan nin orig. Haros dawhang ardaw siyang patigib-tigib at papurpokpok nin martilyo. Ninyo makita ko a lusong pa ran. Kaya ko naisihan dahil ikan man yo kataning namo na pigasobri namo kada ikan kami babayuhon. Sa isip-isip ay salamat dili na kami manubri ta ikan na pinaggibo si lolo. Pinagburad pa sa ardaw yun kung pilang semana bako nakita ko otro na ikan dawhang bugong na tugday na siya paran na gigibohon na mag-asawang arho. Natapos yung dawhang arho kapareho sa lusong pinagburad man sa ardaw. Ng matapos binutang na yun sa silong nin baray na pigaistaran namo. Tatlo pa sana kaming magpurogto ninyo panahon na yun naki istar pangani kami sa akong lolo ta dakuro man yo baray buda gasolo-solo naman. Dati bihira pa man namo yun gamiton dahil ikan-ikan pa man si lolo ninyon ta ikan naman molinohan o gilingan sa among lugar. Kaya lang ninyo magdaan na yo lolo ko yung baray na pinag-istaran namo ipinamana na sa pang morheng bata yo baray ayon sa kaugalian ninyo kamagurangan. Dahil maski ikan-ikan man si lolo ikan siya treseng batang pagamanahan kaya nagduwagi. Napunta sa ama ko mga labong umahon at lation na ikan mga tinanaman na kopra sagkod abaka. Buda sadong dinahik na ikan makina nin disi-sies kabalyos. Buda mahigit sampurong karbaw. Pinagprenda nin ama ko yo ibang labo at yo ibang karbaw at nagpatindog nin baray-baray sa higad nin baybayon dahil harani sa dagat at ikan kami motor. Nagkanya-kanya na ring hakot yo mga pogto ninyo akong ama sa mga gamit ninyo akong lolo. Nagtabang man ako. Inda kong ano man yo nagsabong sa isip ko at binugong ko yo sadong arho at yo sadong arho man guyod guyod nin pogto kong kaguranging babaye. Nakita nin ama ko yung bugong ko kinuha man niya yung lusong at nagburig silang magasawa. Nagibo yung baray at doon na kami nag-istar at nasundan pa kami ng apat na pogto. Yung lusong pigagamit din namo lalo na sa mga pamburong na dahon kapareho nin bayawas, matabya, daraynay, mamon at bunga at iba-iba pa. Minsan pigasobre pa yun nin mga estudyante pigabayuan nin mga purutan at mga tutuktukon lalo na pag ikan mga okasyon sa iskuwelahan o kaya pagananggakaliring kami pag bilog yung buran. Mai man lamg sa agam-agam ko na magatios kami dahil mahigos man yo akong mga magurang lalo na sa pagbuhay buda sa mga mana nin ama sagkod ninyo akong ina. Waro na kaming magpupugto at yong kangudhi masadong taon pa sana nang ikan nagabot na bagyo na pagkakinusog. Gasangkay na yong dagat ta nagabaha naman yo sarog. Ninyo nakita na ninyo akong ama na ikan na tubig sa silong ang sabi pangagiskusar na kamo ta malipat kita nin baray. nagkanyakanya ng dara yo mga pugto kun ano yo mabitbit nila. Yo dawhang arho pinaggibong urayan nin dawhang pugto kong raraki at yung nanay ko karga yung nguhod ko at ikan bitbit na gamit nin mga bata. Yung ama ko yung mga bado namo ibinutang sa sako at binugong habang guyod nin sadong pugto ko yung sadong orig at pigataboy. Yung kaguranging babayi namo agak-agak ma yo akong mga pogtong madyamo. Nakita ko yung lusong galutaw na sa tubig kaya yung akong bitbit na bag na gamit ko sa eskuwela doon ko binutang at pinaggibo kong gabayan yung lusong habang pigabartas na mo yo paharangkaw na tubig. Ako pagkainogma ko pa taikan ako pigasakaysakay habang yo mga pogto ko nakabit- kabit na dahil sa sobrang hangin at tubig. Na kaabot kami sa sibong na kalsada na medyo hurharangkaw na baray bago nakita namo yung baray namo pinagdasian nin kasinarig na baga simbahan umabot pa yung tubig doon sa pinag baryuhan namo kaya naipalutaw ko pa doon yo lusong na pigagagabayan ko. Kadakor na kong nakitang taho don sa pinuntahan namo na doon na gapaili. Pinaghubon ko sa ikan hagdan yo lusong ta di ko man makayang kargahon. Nagpunta nguna ako sa itaas nin baray at pinagbutan ko yong mga gamit adoon naman yo akong mga pogto tipon mai pa doon yo akong mga magurang ta mabarik daw sa baray ta kokoon yo ibang gamit. Madarhog naman kutana ako sa hagdan ta gusto ko man sumunod sa akong mga magurang at makatabang. Kundi nakita ko nangman yo lusong nalutawlutaw sa ikan hagdan. Naghanap ako nin panggakod. Nakita ko yo kagsadili nin baray na ikan uway ta pigagakot yo mga bintana para de maabrehan sa kusog nin hangin. Nagkuha ako nin sadong uway at binarikan ko yung lusong iginakot ko sa hagdan at nagbarik na ko doon sa kataning nin mga pugto ko. Nag abot naman yo akong ama buda ikan na mga bitbit nin mga garamhuton. Sige yung itaas nin tubig yung ibang tahong adoon sige na yung pangdasar. Medyo natakot naman ako sa nakita kong reaksyon nin mga taho. Nagdasar man ako ta sado man akong parasimba at choir sa among simbahan.
Madiyag man ngani ta nag-ibaba man yo tubig bago mag-abot sa sarog nin baray. Mahangin pa man sa luwas at medyo galapunog pa yo baray paga tamae. Pero dahil tunong na yo uranon sige na yo ibaba nin tubig. Nagpasaramat yo mga taho ikan pa ngani gaiyak. Nagdamrag nin mahangin pero buko ng masyadong mauran. Kinaagahan hupa na yo bagyo pero ikan pa duwaging hangin na makusog. Nagdarhog na yo akong ama at ina hinubon sa kagurangi kong babayi yo mga pogto ko. Nagsunod ako sa pagdarhog at nakita ko yung lusong otro. Dili ko na pinaghiwas ta asa luwas na yo akong mga magurang at naghamas ako sa kila papunta sa baray namo. Nakita ko among baray mai na bubong yung ibang gamit namo mai na. Nakita ko na sana yung dakurong kahon na pinaggibo ninyo akong ama na loogan nin mga paray. Adon pa man yo mga paray asa mga sako kaya lang mga labo. Naiyak ang ina ko at ang sabi pano na kita. Nagmundo din ako pano mii na yo akong mga gamit at mga paningyawan na binutang ko sa sako. Yo mga gamit namo haros mai na. Nagsugna yo mga magurang ko panipotipo ninyo mga nahubon buda nanggalamog na ibang gamit. Kinuha ninyo ama ko yung mga sim na tinarbo sa ikan na simbahan pinaghugkot yo mga pako at pinagtambak sa baray namo at yung bandang dapog namo pinagbutangan nin bubong. Napunaw na ko at nagreklamo na ko ina ko. Nagbarik kami sa baray na pinagpailihan namo nanggaongar naman yo kapogtoan ta gursok naman. Nagpahingaro nguna yo ina ko bago pinasuso yung nguhod kon pugto. Naghare naman yo ama ko mabakar nin pagkaon sa tindahan na dili naguba nin bagyo. Sige pa man din yung iriyakan nin mga pogto ko pati ako man baga maiyak ta gahapdos naman yo bituka ko. Nag abot yo ama ko ikan darang linanggang buda sardinas. Iso yo pinakaon sa among magpupugto. Pero dahil buko kaming sanay na dili gakaon nin humay yo ibang pugto ko nangag-iiyakan nangman. Baga mabubua yo akong ina ninyo nanggaiyak na kami. Madiyag ta ikan pa man nabuhin na bahaw don sa kaldero ninyo kagbaray iso yo pinakaon sa mga nanggaiyak na pinagsidaan nin sardinas. Medyo nahuray na dili nanggaiyak. nakatorog na yo iba. Kami ninyo ama ko buda sadong pugto na raraki nag-iba kaming nagbarik sa among baray na naguba. Yung mga sim na pinurot namo na nakatambak iso yo piga tao namo sa among ama para mabubungan yung pang-apat na parte nin baray para ikan kami pansamantalang istaran. Bago mangudto natapos man kabubongi. Ito naman yo siste gursok nanaman ako. Nagbarik kami otro don sa baray nakaluto naman yo kagbaray kaya lang duwagi yung ibang pogto ko nanggahagad pa una mii na. Pakakaon nagpahingaro nin duwagi at nagdesisyon na yo akong ama na magbarik na don sa guinibo namo kabagong durduyap. Nagalsahan na yo mga pogto ko nin mabibitbit pati ako man agak ko na yo dawha kong pugto at kabiba ko yung hambag na butangan ko nin mga gamit sa eskuwelahan. Pag abot namo sa ginibong baray-baray pinaggibo nin duyan na tamong yo akong pugtong duwagi at nag ayos nin mga garamhuton bago sinugo nin akong ina na manhagad nin karayo sa mga katataning na ikan naman gaaso at yo ibang baray na dili man nauyag. Yo ama ku naghare ta tatanon da yo mga karbaw buda yo mga anihon kun inano na. Yo akong mga pugto na iba nagluwas siguro punaw nangman. Nag abot na yo pugto kong ikan sadong dara nin upos na gaaso. Sabi ninyo ina ko amakan ta maggibo daw siya nin songo pag abot ikan bitbit nin bato. Ako naman nahuman na yung hangin ko sa katatayhop nin karayo madiyag man ta nagkuha nin kagingking buda kawayan yo pugto ko sa maga nauyag na kudar. Nakaamak na kami at galudab na. Tatlong bato na dagkuro yung ginibonh songo sa dapog. Sabi sa ako manguha ako nin kahoy sa baybayon ta kadakor na inanod. Buda nagkuha nin kawari yung ina ko. Pag abot ko ikan darang kahoy nakita ko yung ina ko gakuhang paray sa kahon binutang sa nigo. Tapos isinugnad na yo kawari at pinagbutangan nin kahoy. Ninyo mainit na yo kawari ibinutang na yo paray ang hona ko magibo sana nin rice coffee pero bukong bagas paray puwede bayun? Hinaon na yo kawari yung ibang paray nag pareho ninyo mais na ginibong sinangrag huna-hona ko sa ina ko nabubua na ano ta pakaonon kami nin paray. Hinagay yo nagpareho nin popcorn. Tapos mga apat sigurong pagbutang sa kawari at nagtambuwa na yo asa nigo kaya yo iba binutang sa sako. Sabi sa ako kuon daw yung arhong pinag-urayan nakita kong nakatindog sa ikan harigi. Ahin nayo lusong nato. Sabi ko adon sa ikan hagdanan ninyo baray na pinagpailihan nato. Naghare yo ina ko at nakita kong pagbarik kaiba yung kagsadili nin baray na bugong yo lusong. Pinagbutang sa luwas ta dili pwede sa loog ta matutuko pag bayo. Kinuha nin yo ina ko yung paray at binutang na sa lusong ang sabi asudan siya sa pagbayo naning madari na kaming makakaon. Saka ko paman naisihan na babayuhon paman paran yo paray. Kaya paran niluto sa kawari pano nalabo ninyo pagbagyo. Inasudan ko na yo akong ina ta batid naman ako pagbayo ta pirmi man kaming gabayo nin mga purutan at mga tuktukon kada ikan okasyon sa iskuwelahan. Nakatapos kami nin sado tinabangan na ko nin pugto ko kong babaye na kagurangi siya na yo nag asod sa ako ta yo ina ko yo gatahop nin upa. Yung proseso pa ran ninyo na pagluto sa kawari ninyo paray na labo. Pag horas ang bura sabi ninyo ina ko. Mai daw pano dugang at mai pa nakaburad dahil mai paman gaardaw. Pwede man daw yun maski bagong ani. Kaya lang yung ibang bagas tumok. Aram ko na man yo proseso nin pagbayo pano karaniwan sa among baryo nakikita ko yan. Pagbayo minsan ngani pwedeng apatan at tatluan pa yo gabayo. Pagkatapos kuon sa lusong pag nakitang kadakor na nin bagas tatahupan nasa nigo. At kung duwagi na yo pasi bibithayon na. Pagkatapos hahagayan mo na nin pasi. Pag bagas pwede ng isungnad. At masiram pa ran yan hinuras. Gatugon na kami sa songong ginibo nin akong ina nag abot naman yo akong ama at nagbalita na nagkawara daw yo karbaw at yung mga paray na anihon nakadapa pero pwede pa man daw maani. Haros or ardaw pigagamit namo yo lusong at iso na yo kagabay namo hanggan sa paghari ko at paglayas binayaan ko at inabutan ang lusong sa baray namo.

end na nguna.